Phạm Xuân Ẩn gia nhập cách mạng từ những ngày đầu cuộc chiến năm 1945 và hoạt động với vai trò tình báo chiến lược. Sau đó ông qua Mỹ theo học ngành báo chí và sau này trở thành người Việt chính thức duy nhất của tạp chí TIME chứ không phải cộng tác viên địa phương. Làm việc tại Sài Gòn cho đến những năm giải phóng 1975, Phạm Xuân Ẩn bằng những mối quan hệ rộng lớn của một nhà báo, cùng khả năng khai thác và phân tích thông tin của mình đã bí mật gửi cho Trung ương những tin tức tình báo quý giá góp phần làm nên những thắng chiến thắng lịch sử của dân tộc ta như trận Ấp Bắc 1963, trận Khe Sanh 1968, trận Đường 9 Nam Lào 1971 …; đồng thời đập tan Kế hoạch chiến tranh cục bộ, Việt Nam hóa chiến tranh của đế quốc Mỹ.

Đánh giá về những tin tức tình báo của ông, Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhận xét “dường như chúng ta có mặt ngay trong phòng tác chiến của Mỹ”. Còn Đại tướng Văn Tiến Dũng nhờ những tin tức đánh giá sắc sảo của Phạm Xuân Ẩn mà “giúp Bộ Chính trị hạ quyết tâm nhanh hơn để giải phóng Sài Gòn”. Tổng bí thư Lê Duẩn sau khi nhận được báo cáo của ông đã biểu dương cơ quan tình báo quân sự và coi đây là “chiến công có tầm cỡ quốc tế”.

Những đánh giá phân tích sắc gọn và tinh tế của Phạm Xuân Ẩn là kết quả của nhiều năm miệt mài học tập tại nước Mỹ, tiếp thu và vận dụng một cách linh hoạt nhất những gì ông nắm bắt được về đất nước con người Mỹ; kết hợp với những năm tháng chiến đấu trong lòng Sài Gòn giữa một bên là chính quyền bù nhìn miền Nam Việt Nam và một bên là đế quốc thực dân kiểu mới. Ông có một lợi thế không ai sánh bằng, đúng như ông đã từng đúc kết ngắn gọn

Tôi được sinh ra ở VN, tôi là người VN, nhưng tôi học được sự văn minh ở nước Mỹ. Đây là điều rắc rối của tôi.

 

Với tư cách là 1 phóng viên, ông được giới báo chí miền Nam Việt Nam trong những thập niên 60-70 cực kỳ kính nể với nguồn tin bài phong phú và cách đánh giá nhìn nhận nhiều chiều.

Phạm Xuân Ẩn là một trong những nguồn thạo tin nhất ở Sài Gòn và rất nhiều phóng viên phải phụ thuộc vào ông (Laura Palmer)

 

Còn trong vai trò là nhà tình báo chiến lược, những báo cáo kế hoạch của ông sinh động và chính xác đến không ngờ. Chính ông trong giai đoạn 1963 – sau khi anh em Ngô Đình Diệm bị đảo chính – đã khẳng định Mỹ chưa chịu ngừng tay ở Việt Nam, cho dù nhiều cấp trên của ông đã nghĩ khác. Phải đến tận năm 1965 Mỹ mới chính thức công bố rằng tiếp tục tăng viện cho miền Nam Việt Nam. Sở dĩ Phạm Xuân Ẩn tự tin như vậy vì ông hiểu người Mỹ hơn ai hết, họ đã đổ quá nhiều tiền của vào đây rồi!.

Tuyệt vời hơn, khi bước sang giai đoạn 1972-1975, khi miền Bắc Việt Nam còn chút do dự sau những tổn thất nặng nề của cuộc tổng tiến công Mậu Thân 1968 thì Phạm Xuân Ẩn tin chắc thời cơ lật đổ chính quyền bù nhìn Sài Gòn đã điểm. Ông phân tích dựa trên những dữ kiện mình có trong tay về nước Mỹ: chiến dịch Linebacker ném bom phá hoại miền Bắc không làm nhụt ý chí chiến thắng của dân tộc, Nixon sau đó mất chức, Henry Kissinger thua trên bàn đàm phán Paris trong cuộc đấu trí với Lê Đức Thọ, phong trào phản chiến đang lan rộng trên thế giới; đây là lúc để kết thúc cuộc chiến. Đúng như ông đã báo cáo, tháng 4 năm 1975, cuộc tổng tiến công giải phóng Sài gòn đã đập tan hơn 1 triệu lính miền Nam Việt Nam, cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại đã giành toàn thắng

Người ta đặt câu hỏi liệu rằng ông có phải là kẻ phản bội lại chính những người bạn Mỹ của mình, đồng thời lại được CIA bảo trợ nên có thể “an toàn” qua mấy chục năm chiến tranh hay không Có người vẫn nghi ngờ ông vì trong cuộc tản cư 1975, ông đã công khai giúp bác sĩ Trần Kim Tuyến đi thoát. Những câu hỏi thắc mắc về thân phận thực của ông luôn là đề tài xuyên suốt trong hầu hết các cuốn sách viết về ông. Một trong những cuốn sách thành công nhất với cái nhìn khách quan về cuộc đời hoạt động của Phạm Xuân Ẩn mà bạn đọc nên tham khảo là Phạm Xuân Ẩn – Điệp viên hoàn hảo (The Perfect Spy) của Larry Berman.

Thông qua cuốn sách, người đọc sẽ hiểu hơn vai trò của Phạm Xuân Ẩn là 1 nhà tình báo chiến lược chứ không phải tình báo chính trị; vai trò chính của ông là thu thập và phân tích các tin tức tình báo chứ không phải lật đổ chính quyền hay tạo ra bạo động. Cuốn sách gợi mở sự vĩ đại gắn liền với những chiến công to lớn và sự dung dị, gần gũi rất con người trong các mối quan hệ, suy nghĩ, cảm xúc của một nhà tình báo; là tính chất anh hùng, vinh quang đi liền với gian khổ, khó khăn, hy sinh âm thầm của nghề tình báo, những day dứt, thậm chí bi kịch của đời riêng không thể chia xẻ của con người tình báo

Xin trích đôi dòng trong cuốn sách nói về ông:

Động cơ cuộc sống của Phạm Xuân Ẩn chính là những mục đích cao cả của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam. Tình yêu dành cho đất nước đã giúp ông tin tưởng vào con đường cách mạng mình đã chọn – con đường mà ông có thể cống hiến tốt nhất cho đất nước.